Etiketler

, , , , , , , , , ,

Doktora tezi nedir?

İlk yazımda, doktorayı, uzun bir akademik yolun sonunda gelinen eğitim piramidinin en tepe noktası olarak tanımlamak yerine – alışılmışın aksine – yeni bir piramidin tabanı ve yeni bir dünyaya – profesyonel akademik dünyaya – giriş olarak tanımlamayı yeğlemiştim (James Hayton’a referansla). Bu yeni dünyaya girerken, doktora sürecinin iki önemli işlevi olduğunu da ifade etmiştim: O dünyaya kendi başımıza adım attığımızı kanıtlamak ve yeni beceriler geliştirmek. Peki, doktora tezi bu çerçevede nerede duruyor? Hemen her doktora öğrencisinin korkulu rüyası haline gelen, zamanla hayatımızı işgal edip bizi şekilden şemalden çıkaran bir metin midir tez? Aylarca yıllarca üzerine çalışıp, defalarca yazıp sildiğimiz ve bir iki saat içinde bir jüriye sunarak elde ettiğimiz ve bize o büyülü dünyanın kapısını aralayan bir giriş vizesi midir?

Doktora tezi – her ne kadar o sonuç metin öne çıkarılsa da – aslında yapılan özgün bir araştırma ve araştırmanın hikayesidir. Doğrusu bu tanım benim daha çok hoşuma gidiyor. “Tek başıma araştırma yapabilecek miyim?” sorusuna, bir jürinin önünde “evet” yanıtını vermeme yarayan, kuru kuruya yazılmış sıkıcı bir akademik metin olarak bakmak istemiyorum doktora tezime. Ya da yekunu – aylarca yıllarca okuduğum onca kaynaktan çıkardığım – bir özetten ibaret olan derleme toplama bir metin olmasını da istemem. Aslında doktora tezi, yazma uğraşını ya da o sonuç metni bir hayli aşan bir sürece işaret ediyor – bir buzdağı var orada. Bu kavramı SKuOR’da aldığım seminer dersi (Advanced Masters’ / PhD Seminar International Urban Studies Revisited) için birinci öğrenme bloğu sırasında (Ekim 2013’te) yazdığım ilk metinde keşfettim (Sanıyorum o sıralar Hemingway’in öyküde buzdağı kuramı üzerine de sıklıkla düşünüyordum). Yazıp sunduğunuz metin öylesine derin bir sürece ve çabaya işaret ediyor ki, bunu tümüyle anlamak ve değerlendirmek kolay değil. Peki, doktora tezi nasıl yazılır? Bir reçete sunmak istesem… Sunabilir miyim?

Bir reçete: Doktora tezi yazmak?

Sunduğum o ilk metinde, Sabine’nin bir önceki dersinde ifade ettiği ve çok hoşuma giden bir argümana da ironik bir gönderme yapmak istemiştim: “Doktora süreci ve tezi için bir reçete yoktur”. Yazımın başlığı, Bir reçete: Doktora tezi yazmak?, şeklinde çevrilebilir. Viyana’da oturma iznimi (iki ay uğraşarak) bin bir güçlükle almış, orada ne yaptığımı sorarken, boşuna heba ettiğim onca yılın acısı ve hala elimde bir şey olmamasının da kafa karışıklığı ile kara mizaha yakın bir metin kaleme almıştım. Buzdağı kavramı ve reçete olayı Sabine’nin pek hoşuna gitmişti. SKuOR’daki ilk iki seminer dersini bu yüzden çok sevdim. Çünkü, ODTÜ’deki tez semineri derslerinden farklı olarak, tez yazma ve araştırma yapmanın psikolojik – ekonomik pek çok zorluğu üzerine birlikte kafa yormamızı sağlamıştı Sabine. O süreç ve ders bana şunu sordurmuştu: İyi bir doktora tezi yazmak için neye ihtiyacımız var? Hayatımızdaki kaosa mı? Merak dolu olmaya ya da bir yapıya ve sınırlara mı? Düşünce açıklığına? Yaratıcılığa ya da yeteneğe mi? Belki hepsinden fazlası… Bir hikayeye mi ihtiyacımız vardı?

Eğer hayatınızda doktora tezi yazan biri varsa ona gıcık olabilirsiniz. Arkadaşlarla bir araya gelmişsinizdir, çağırmak istersiniz uyuzluk yapar; gelmez. Zaman zaman kaybolur; bazen ortaya çıkar – kara batak gibi. Telefonlarınızı duymayabilir; açmayabilir. Sizden uzaklaşabilir. Sizi sevmediğinden değil… Yalnız kalmaya ihtiyacı vardır. Çünkü tez yazmak – aslında genel anlamda yazma edimi – bir miktar soyutla(n)ma ihtiyacını da doğuruyor. Ee yazmayan bilmez. O yüzden fazla gıcık olmayın. Bazen de, sosyopatlık su yüzüne çıkar. Çünkü doktora tezi yazmak demek, dünyayla ve – hele sosyal bilimciyseniz – insanlarla sürekli yoğun bir ilişki içinde olmayı, hızla değişen, akışkan gerçekliği takip etmeyi de gerektirir. Bu ne perhiz bu ne lahana turşusu diyebilirsiniz. Hakkınızdır. Deyin. Ama durum bu.

Doktora tezinde buzdağı kuramı?

“Doktora öğrencisi olan arkadaşlarınıza fazla yüklenmeyin!” yönündeki – gayet pragmatik – mesajımı da verdiğime göre, şimdi size kendi reçetemden ve buzdağı kuramımdan söz edebilirim. Tez yazmak, her zaman yazmanın ötesinde bir şeydir. Onu buzdağı gibi nitelemem de bu yüzden. Bunun anlamı şu: Her zaman yazdığınızın ötesine gidebilmelisiniz – ötesi, yanı, arkası, önü, derinliği işte her neyse oraya. Yazmanın dışında – pek çoğunu planlamadığınız, aklınıza hayalinize getirmediğiniz – başka başka şeyler de yapacaksınız. Ve işin acı yanı ne biliyor musunuz? Yaptığınız onca şeyden pek azını sunma şansına sahip olacaksınız. İşte burası tam bir açmaz.

Bununla da bitmiyor. Hadi şu sizi bizi bırakalım da senli benli konuşmaya başlayalım. Farklılaşan seviyelerde sosyal ya da doğal gerçekliğe gözünü dört açman gerekiyor. Yapıları ve süreçleri de gözlemezsen gerçeklik sana küser. Sonra farklı aktörler var… Onlarla ne yapmalı? Her biri birer değişken… İncelediğin konuyu etkiliyor; değiştiriyor. Hepsini tümüyle anlayabilecek misin? Bütünlüğü yakalayabilecek misin? Ama yerin dar… Gördüğün, keşfettiğin her şeyi yazman mümkün değil. Seçim yapmalısın. Tıpkı bir mercek gibi… Hani olmaz ya… Diyelim konunu güzelce çerçeveledin, ilişkileri, bağlamı ve atmosferi ne kadar yansıtabileceksin? Sınırlar… Evet kendine sınırlar belirlemeli.. Konunun çerçevesini öyle bir ayarlamalısın ki, kaybolmayasın. Çok dar olursa da çalışmanın bir anlamı olmayacak. Okuyan sıkılacak. Yeni bir şey öğrenmeyecek. Ne yapsan? Ya da boş ver her şeye… Otur masana, yazmaya başla. İyi de ne yazacaksın? Haydaaaaa… Bu yüzden problematize etmek diye bir kavram dolaşır bilimsel çalışma deyince. Pek de açık değildir ama yine de anahtardır. Başka bir yazıda daha detaylı tartışabiliriz onu. Şimdilik sadece bir nokta olarak koyalım buraya… ve bir örnekle devam edelim.

Diyelim ki, kentte gözlediğin bazı eşitsizlikler o kadar rahatsız etti ki seni – birinci sınıfta kent sosyolojisi hocamız, “Kent sizin laboratuvarınızdır”, demişti çok hoşuma gider bu ifade – “ırkçı mekânsal politikaları” irdelemek istiyorsun. Bunu ulaşım politikalarıyla ilişkilendirebilir misin? Ulaşılabilirliği, kent mekanından dışlanma sürecinin bir göstergesi olarak görebilecek ve gösterebilecek misin örneğin? Peki… Kent sakinleri ve politikacıların yanında, polis ve suçlularla da – ya da mağdur edilenlerle de – konuşmak için yeterli meraka ve yüreğe sahip misin? Belki bir mimar ya da plancısın… Ya da sosyolog? Mekan fetişizminden ya da mekanı dışlama hatasından kurtulabilecek misin? Kendi zihinsel kurgularının ne kadar ötesine gidebileceksin? Acılarının… yaralarının etkisinden ne kadar kurtulabileceksin? Öyle ya, tez yazmak, araştırma yapmak, sana dokunan, seni acıtan bir noktadan başlıyor çok zaman. Kişisel sınırlarını aştın diyelim, peki bakışını bulandıran mesleki deformasyonundan kurtulup olaylara, olgulara yeterince objektif bakabilecek misin? Belki çalışmanın sınırları seni Güney Afrika’ya götürecek. Paran var mı ki? Diyelim yok… Nereden bulacaksın? Sahi çalışman için ne kadar uzağa gidebilirsin? Neleri feda edebilirsin? İlişkini, kocanı, kızını, arabanı, aileni, arkadaşlarını?… Konunu bütünüyle kavramaya çabalarken, kültürel-ekonomik-psikolojik güçlüklerle baş edebilecek kadar cesur musun? Psikolojik direncin ne alemde?

Bu kadarla kalmayacak… Hep daha fazlasını öğrenmen gerek. Çünkü gerçeklik sürekli değişiyor. Her yeni gün yeni bir şeyler ekleniyor; ilişkiler yeniden tanımlanıyor. Okumaların, dinlemelerin ve yazmaların hep o bütünün gerisinde kalacak. Odana kapanıp yazdığın-okuduğun zamanların yanında bir de sokağa çıkıp akan gerçeklerin peşinde koşmak gerek! Gördüklerini doğru yorumlamak ve bir de vicdanlı olabilmek. Etiğe uygun davranabilmek… Ooo amma iş değil mi? Ve sonuç… Sen bir göle açıldığını zannederken, bi de bakmışsın uçsuz bucaksız bir okyanusta kaybolmuşsun… Hiçbir kitap seni kurtaramaz. Bazen hiç kimse sana yardım edemez… Tez danışmanın bile. Kayboldun. Yolunu kendin bulacaksın. Peki hala araştırma yapıp bunun hikayesini yazmakta kararlı mısın? Şöyle anlatayım… Bir kentin senin kentin olmasını istiyorsan, önce içinde kaybolmalısın. Kente teslim olmadan ve içinde kaybolmadan o kentin kendini ele vermesini, sana teslim olmasını – Godot’u bekler gibi – boşuna beklersin. Önce kaybolacaksın… Sonra ola ki yolunu bulursan, kendini sıcak odana masanın başına atıp hikayeni yazabilirsin. Önünden geçtiğin sinemayı, gördüğün kara kuru çocukları… Müşteri bekleyen hayat kadınlarını ve gecenin bir yarısında aniden beliren aynasızları… Parkları, ağaçları… Kedileri ve serçeleri… Her Cumartesi kurulan pazarı, oraya giden komşu teyzeyi, Ahmet Amcayı… Ya da geçen yıl yanan ibadethanenin hikayesini… Evinden atılan yoksulları, zorla ismi değiştirilen sokakların kaybolmuşluğunu ve direncini… Yazdın mı? Yazacak mısın? O ulu akademiye girme hakkına sahip olmak için, o kapıdan içeri adımını atmaya yarayacak araştırmanın resmi kaydını oluşturmaya… Hazır mısın?

14.12.2013 / Cts. // 23:57 // Ankara

Reklamlar